|
مدیریت بحران در سیل :
مدیریت سیلاب به فرآیندهای فراگیری در مهار سیل اطلاق می شود که گسترش سیلاب و و خسارت ناشی از آنرا تعدیل می کند.
روش های مهار سیلاب
مهار سیلاب شامل فرآیندهای خاصی است که با فراهم آوردن و بهره برداری از سازه های طراحی شده ، اثرات تخریبی سیل را رفع یا کاهش دهد که این امر با انحراف ، محدود سازی و یا نگهداری جریان سیلاب تا حدی که از لحاظ اقتصادی توجیه پذیر باشد ، انجام می شود.:
الف –استفاده از منابع و امکانات موجود
- اصلاح مسیر طبیعی رودخانه از طریق افزایش ظرفیت آبگذری رودخانه با لایروبی
- احداث مخازن ذخیره سیلاب
- استفاده از پروژه های تغذیه مصنوعی و پخش سیلاب در منطقه
- اجرای مناسب سازه های تقاطعی با احتساب ظرفیت آبگذری مناسب و با دبی طراحی با دوره بازگشت حداقل 50 ساله
ب -مدیریت حوضه و آبخیزداری که شامل :
1- آبخیزداری
2- اصلاح و تغییر کاربری اراضی
3- احیاء جنگلها و ایجاد پوششی مناسب از رستنی ها و گیاهان چند ساله
الف –استفاده از منابع و امکانات موجود
مهندسی رودخانه(مدیریت سیلاب در رودخانه ها )
1-برداشت شن و ماسه از بستر رودخانه ها موجب وقوع فرسایش وگود افتادگی در بالا دست وپایین دست محل برداشت می گردد و این امر پایداری واستحکام سازه ها و تاسیسات آبی را به خطر می اندازد. همچنین بهره برداری بی رویه و رها شدن قطعات درشت (پشت سرند) و نخاله های حاصله به ایجاد موانع در داخل بستر رودخانه موجب افزایش تراز آب و انحراف جریان وتشدید سیل گرفتگی اراضی اطراف میگردد. رودخانه های شریانی در اثر برداشت مصالح و کاهش شیب ممکن است رفتار رودخانه های ماندری به خود بگیرند دراین حالت مسیر رودخانه وضعیت نا پایداری به خود گرفته و جابجایی های عرضی و طولی مستمر را به دنبال خود دارد.
برداشت مصالح رودخانه خارج از ظرفیت آورد رودخانه موجب پائین افتادن سطح بستر رودخانه ها میگردد که این باعث آشکار شدن فنداسیون تاسیسات رودخانه ای نظیر پل ها و ایستگاههای پمپاژ و... میگرددکه در نتیجه باعث فرسایش و آب شکستگی در این تاسیسات افزایش یافته و تاسیسات مذکور دچار نشستهای زیاد و تخریب شدید می شود.
-طراحی سازه از لحاظ بزرگترین بارندگی محتمل(Probable Maximom Precipitation) :
همانطوریکه ذکر گردید یکی از عوامل ایجاد سیلاب , سیلابهای مصنوعی که ناشی از شکستن سد ها می باشد لذا اولین نکته در طراحی سدها پیش بینی بزرگترین بارندگی در منطقه می باشد.
بالاترین بارندگی محتمل ، که بدون ذکر دوره برگشت توصیف می شود بزرگترین بارندگی است که دریک مدت مشخص در یک منطقه با توجه به شرایط اقلیمی و توپوگرافی امکان ریزش آن وجود دارد و بارانی بزرگتر از آن نخواهد بارید. PMPاز این لحاظ حائز اهمیت است که اگر یک سازه هیدرولیکی بر اساس آن طراحی شود چنین سازه ای نباید هیچگاه از نظر بارندگی و سیل در معرض خطر قرار گیرد.
مدیریت مهار سیلاب در رودخانه
- اصلاح مسیر رودخانه : انباشته شدن رسوبات در طول زمان و همچنین کاهش عرض مجاری رودخانه به دلیل عوامل طبیعی و یا مصنوعی از جمله پیشروی کشاورزان به طرف بستر رودخانه نیاز به اصلاع دارد تا باعث افزایش ظرفیت هیرولیکی رودخانه شود.ابعاد مجرا به شدت جریان ایجاد شده در آن بستگی دارد ..
- مهار سیلاب از طریق انحراف آب به مجاری فرعی و یا رودخانه های فرعی امکان پذیر می باشد..
- مخزن و ذخیره سیلاب ، هدف اصلی آن انحراف جریان و کاهش اثرات مخرب بوده ولی به عنوان تغذیه مصنوعی و انباشت آب به منظور تغذیه سفره های زیرزمینی منطقه می باشد .حجم ذخیره مورد نیازدر مدت سیلاب، برابر است با تفاضل حجم جریان ورودی به مخزن و حجم جریان خروجی در همان مدت .
ظرفیت ذخیره طراحی در طرحهای مهار سیلاب ، بسته به شرایط سیلاب طراحی و با در نظر گرفتن محدودیت های آهنگ رها کردن و روشهای تنظیم مخزن تعیین می شود.
- جریان سیلاب را در مواردی که شرایط باشد می توان روی زمینهای هموار و وسیعی که توانائی جذب نسبتا بالائی دارد پخش کرد
- مهار سیلاب با دیواره یا خاکریز : برای محافظت سیلاب منطقه دشت و محدوده اطراف آن ، ازسازه ای به شکل خاکریز یا گوره و دیواره سیل گیر استفاده می شودکه معمولا به صورت موازی با مسیر رودخانه ساخته می شود.
ب -مدیریت حوضه و آبخیزداری که شامل :
اقدامات مدیریتی در حوضه آبریز ، از منشا و نقطه شروع جریان آب سطحی آغاز می شود مانند آنچه که در مسیر رودخانه نیز انجام می شود . تمایل این است که شیب مسیر سیل کاهش یابد تا جریان بیشینه کم شود ودر نتیجه از اثرات تخریبی در بستر رودخانه و کناره های آن کاسته شود.
مزایا و محدودیت های مدیریت حوضه آبریز: در مدیریت حوضه آبریز تلاش بر این است که مسائل سیل در محل حل شود.یعنی از لحظه ای که بارش، زمین را اشباع می کند و سیل تشکیل می شود.به دلیل شیب تند کوهستان و شدت زیاد بارندگی مدیرت سیلاب باید بیشتر اعمال گردد به دلیل اینکه مدیریت سیلاب در این مناطق به ساکنان فرصت کافی برای پیشگیری از خسارت بوجود می آورد.
1- احیاء جنگل : جنگل با محدود کردن پدیده فرسایش و تاخیر در جریان سطحی تاثیر به سزائی در کاهش خسارت و خطرپذیری ناشی از این عوامل دارد.جنگل نقش قابل توجهی در جذب باران و گرفتار ساختن آن در بین شاخ و برگ رستنی ها و خاک سطحی دارد. این پدیده در بارش های کم بسیار تاثیر داشته و در بارشهای سنگین تاثیر کمی دارد .در این حالت اگر فقط نقش جذب باران را در کاهش سرعت برخورد باران به زمین و تاخیر افتادن آن را در نظر بگیریم همین کاهش سرعت موجب کمتر شدن تراکم خاک سطحی نسبت به سقوط سریع قطره ها شده و بدین ترتیب در خاکهای رسی از تشکیل لایه غیر قابل نفوذ در سطح خاک جلوگیری میکند .برگهای ریخته شده و سایر رستنی ها باعث کاهش جریان آب سطحی و به تاخیر انداختن رواناب می شود.
2- اثرات کشت و کار: اثر کشت و کار نیز ماننداحیاء مراتع و جنگل ها نقش عمده ای در مهار سیلاب ها دارد کشت وکار باعث جذب آب باران و تاخیر در حرکت رواناب می گردد.
3- دستگاهها و نهادهای مسئول در امر سیل:
وزارت نیرو: (دبیرخانه و مسئولیت کمیته) ، وزارت جهادکشاورزی ، وزارت کشور ، وزارت مسکن و شهرسازی ، وزارت راه و ترابری ، وزارت علوم تحقیقات و فن آوری ، صدا و سیمای ، سازمان فضائی ایران ، جمعیت هلال احمر ، سازمان زمین شناسی کشور ، سازمان مدیریت و برنامه ریزی
آموزش:
-یکی از مهمترین راههای کاهش ومقابله با خطرات ناشی از سیلاب آموزش همگانی و تخصصی می باشد.که دراین خصوص رسانه ملی و روزنامه ها ومجلات نقش خاصی دارند.برگزاری نمایشگاههای پیشگیری و آمادگی در برابر سیل وچاپ و توزیع پوسترهای آموزشی با موضوع حفظ حریم و بستر رودخانه می تواند موثر باشد .
با توجه به موارد مشروحه فوق قبل از وقوع سیلاب هشدارهای لازم توسط ارگانهای مختلف به مردم اطلاع رسانی می شود . لذا ضروریست قبل از وقوع سیل موارد زیر رعایت شود:
الف- جعبه کمکهای اولیه در دسترس باشد.
ب- وسایل با ارزش به طبقات فوقانی حمل شود
ج- رادیو و سایل پخت و پز و چراغ قوه به همراه باشد.
د- بسیاری از سیلاب ها در شب رخ می دهند . لذا آماده هرگونه عکس العمل باید بود.
- در هنگام وقوع سیلاب
الف- از ناحیه ای که در معرض خطر سیل است بیرون بروید.این نواحی شامل نقاط پست ، دره ها ، مسیلها آب شستگی هاست.
ب- از اطراف مسیلها و رودخانه ها دور شوید . هرگز به سمتی نروید که مجبور باشید از عرض رودخانه عبور کنید.
ج-در جریان سیل شنا نکنید.
د-در مناطق سیل گرفته رانندگی نکنید.
ه-اگر خودرو به گل نشست فورا آن را ترک کرده و به مناطق مرتفع بروید
ثاقب عزیزخانی
کارشناس شرکت آب منطقه ای زنجان-
منابع و ماخذ:
- کمیته ملی سدهای بزرگ ایران : کاربرد مهندسی رودخانه در رودخانه های دز و کارون
- دکترامین علیزاده : اصول هیدرولوژی کاربردی
- پروفسور اس.ان .گش و ترجمه دکتر مسعود قدسیان : مهار سیلاب و مهندسی زهکشی
- کمیته ملی آبیاری و زهکشی ایران و کمیته ملی کاهش اثرات بلایای طبیعی : راهنمای روشهای غیر سازه ای مدیریت سیلاب
- بروشور و نشریه های داخلی شرکت آب منطقه ای زنجان
|
پانل کاربران 
عضويت در سايت 
